Tijdens bijeenkomsten van het project Bekend maakt Bemind gebeurt er steeds iets bijzonders. In de zaal zit een overwegend Nederlands publiek. Op het podium staat een van onze ervaringsdeskundige sprekers, iemand die met moed een persoonlijk vluchtverhaal deelt. Er wordt openhartig gesproken over het verlies van een thuis. Wanneer na afloop de zaal wordt geopend voor vragen, gebeurt er vaak iets dat me blijft bezighouden. Er komen vragen uit het publiek die nieuwsgierig lijken, maar soms ook iets onderzoekends hebben. Mensen willen weten of de spreker wel écht dankbaar is voor de opvang hier. Of ze stellen scherpe vragen over integratie, normen en waarden. Alsof er eerst nog iets bewezen moet worden. Dat schuurt, want er is een verschil tussen belangstelling en verantwoording eisen. Ik zie hoe sprekers omgaan met vragen die soms verder gaan dan gewone nieuwsgierigheid. Vragen die veel mensen nooit over hun eigen leven hoeven te beantwoorden. Deze dynamiek laat zien hoe ingewikkeld solidariteit kan zijn. We organiseren bijeenkomsten omdat we elkaar beter willen begrijpen. We willen luisteren, ontmoeten en verbinden. Initiatieven als Solidarity & Unity laten zien hoe waardevol zulke ruimtes voor ontmoeting en dialoog zijn. Juist doordat mensen met verschillende ervaringen en achtergronden daar met elkaar in gesprek kunnen gaan, ontstaat de mogelijkheid om elkaar beter te begrijpen. Daarom is het belangrijk stil te staan bij de vraag hoe gelijkwaardig die ontmoeting daadwerkelijk is.
Zoals antropologe Gloria Wekker beschrijft in Witte Onschuld, werkt hier een cultureel archief dat is gevormd in eeuwen van koloniale verhoudingen en dat nog altijd invloed heeft op hoe we kijken, luisteren en betekenis geven. Daardoor ontstaan gemakkelijk rollen waarin de één vraagt en de ander antwoordt. De één beoordeelt en de ander wordt beoordeeld. Het publiek wordt geraakt, voelt mee en gaat naar huis. Maar de verhouding zelf verandert nauwelijks. Dat is geen echte gelijkwaardigheid.
De politicologe Olivia Rutazibwa nodigt ons uit om anders naar solidariteit te kijken. Niet als iets dat de één geeft en de ander ontvangt, maar als een relatie waarin mensen elkaar serieus nemen als gelijkwaardige deelnemers. Want hulp wordt problematisch wanneer degenen om wie het gaat nauwelijks invloed hebben op de voorwaarden, de richting of de doelen ervan. Echte solidariteit vraagt daarom niet alleen om betrokkenheid. Ze vraagt ook om ruimte. Om vertrouwen. Om bereidheid macht te delen. Dat begint met het erkennen dat ervaringskennis óók kennis is.
Dat dit geen idealistisch toekomstbeeld hoeft te zijn, laten historici David de Boer en Geert Janssen zien in De vluchtelingenrepubliek (2023). Hun onderzoek laat zien dat vluchtelingen al eeuwenlang onderdeel zijn van de Nederlandse geschiedenis. Ze hebben meegebouwd aan de samenleving, ideeën ingebracht en nieuwe perspectieven toegevoegd. Dat historische gegeven is belangrijk omdat het een hardnekkig beeld corrigeert waarin vluchtelingen vooral worden gezien als mensen die iets nodig hebben.
De manier waarop we onze huidige asielprocedures hebben ingericht, inclusief het langdurig in onzekerheid laten verkeren van mensen en het beperken van hun eigen regie, zijn keuzes die door mensen zijn gemaakt en die dus ook anders kunnen worden gemaakt. Wanneer ervaringsdeskundige sprekers vandaag de dag het woord nemen, moeten we hen niet benaderen als mensen aan wie wij een podium schenken. Zij nemen dat podium in en bepalen zelf wat zij wel en niet willen vertellen.
De schrijfster Ece Temelkuran laat in Nation of Strangers zien hoe kwetsbaar het idee van een vast thuis eigenlijk is. Wie naar de wereld kijkt, ziet hoe snel zekerheden kunnen verdwijnen. Misschien helpt het inzicht ons om anders te kijken naar de mensen die voor ons staan. Als mensen met ervaringen, kennis, inzichten, twijfels, talenten en meningen. Mensen die iets kunnen bijdragen aan het gesprek, maar daartoe niet verplicht zijn. Mensen die inspirerend kunnen zijn, maar ook kritisch, boos of terughoudend mogen zijn. Juist daarin ligt gelijkwaardigheid.
Misschien dat solidariteit daarom niet altijd comfortabel is. Ze vraagt meer van ons dan luisteren alleen. Ze vraagt dat we bereid zijn ruimte af te staan. Dat we niet alleen de microfoon geven, maar ook meedenken over wie de agenda bepaalt. Wie de vragen stelt. Wie de grenzen bewaakt. En wie uiteindelijk mag bepalen waar het gesprek over gaat. Pas wanneer nieuwkomers mede vormgever van het gesprek zijn, komen we dichter bij een werkelijk inclusieve samenleving. Solidariteit begint waar gelijkwaardigheid niet eerst verdiend hoeft te worden, maar als uitgangspunt wordt genomen.
Anke Helder